Hazarlar ve Tengrizm

Giriş

7. yüzyıldan 10. yüzyıla kadar Karadeniz ile Hazar Denizi arasındaki bozkırlara hâkim olan Hazar İmparatorluğu, Türk halkları tarihinde benzersiz bir örnek teşkil eder. Kısmi Yahudiliğe dönüşleri meşhur olsa da, Tengrizm kökleri özel ilgiyi hak etmektedir.

Türk Kökenleri

Hazarlar, Batı Göktürk İmparatorluğu'nun dağılmasından doğan bir Türk halkıydı. Özellikle Tengri kültü olmak üzere, seleflerinin dini ve siyasi geleneklerini miras aldılar.

Göktürklerden ödünç alınan kağan unvanı bu sürekliliğe tanıklık etmektedir.

Hazar Tengrizmi

Bu dönemin tüm Türk halkları gibi, Hazarlar başlangıçta Tengrizm uygulardı. Tengri, kağanın meşruiyeti için gerekli kutun (ilahi talih) dağıtıcısı olan yüce gök tanrısı olarak saygı görürdü.

At kurbanları ve şamanik ritüeller büyük olaylara eşlik ederdi.

Dini Hoşgörü

Hazar İmparatorluğu dini konularda dikkat çekici biçimde hoşgörülüydü. Müslüman tüccarlar, Hristiyan misyonerler ve Yahudi toplulukları kağanın otoritesi altında barış içinde bir arada yaşıyordu.

Bu açıklık, Türk dini pragmatizm geleneğine uygundu.

Yahudiliğe Dönüş

8. yüzyılda Hazar yönetici eliti Yahudiliğe döndü, tarihte benzersiz bir olay. Bu dönüşümün nedenleri tartışmalıdır: Hristiyan ve Müslüman imparatorluklardan bağımsızlığı koruma veya manevi inanç.

Ancak nüfusun çoğunluğu Tengrizm ve şamanizme sadık kaldı.

Dini Senkretizm

Dönüşümden sonra bile Tengrizm unsurları varlığını sürdürdü. Hazarlar güneş ve aya bağlı ritüelleri uygulamaya devam etti. Şamanlar hahamlarla bir arada yaşadı.

Kağan, yer ile gök arasındaki kutsal arabulucu rolünü korudu.

Miras

10. yüzyılda Hazar İmparatorluğu'nun çöküşü nüfusunu dağıttı. Bazı tarihçiler Karaylar ve diğer Doğu Avrupa Yahudi topluluklarında dönmüş Hazarların olası torunlarını görmektedir.

Hazarlar, Türk halklarının kültürel kimliklerini korurken çeşitli dini etkileri benimseme ve sentezleme kapasitesini göstermektedir.